Հին Հայաստանի որոշ շրջաններում Նոր տարվա երեկոյան այրում էին մեծ գերան, որի մի ծայրը դրվում էր կրակի մեջ, եւ այրվելու ընթացքում այն աստիճանաբար ներս էին հրում:
Գերանը պիտի վառվեր մինչեւ Սուրբ Ծնունդ: Հավատում էին, որ դրա ածուխը պաշտպանում է կարկուտից: Ամեն մի հյուր պարտավոր էր մի կտոր փայտ ավելացնել կրակին: Գիշերը պարտադիր որեւէ լույս վառ էին թողնում: Մութն ընկնելուն պես տանտիկինը շեմին մոխիր էր ցանում` չարքերից պաշտպանվելու համար:
Այդ նույն նպատակով դռան վրա ալյուրով խաչ էին անում: Գերանը, որը վառում էին Նոր տարվա նախորդ իրիկունը, կոչվում էր Տարեմտի քյոթուկ, որի առկայծող կտորները հետո թաղում էին հանդերում, որպեսզի ապահովեին բերքի առատությունը եւ կանխեին կորուստը: Օջախը վառ պահելը շատ կարեւոր է եղել հայերի համար, որովհետեւ հավատում էին, որ օջախի մեջ են ապրում տան նախնիների հոգիները:
Կաղանդի գիշերը շատերի տներում ճրագ էր վառվում, որպեսզի տան հաջողությունը չփախչեր: Այդ օրը խուսափում էին որեւէ մեկին փոխ տալ, հատկապես` թթխմոր, դրամ, առհասարակ ծախս չէին անում: Առավոտյան տան դուռն առաջինը տան մեծն էր բացում, որպեսզի նա շատ տարիներ իր տնից անպակաս լիներ: Վաղ առավոտյան բերած ջուրը ցողում էին տան անկյուններում` տան առատությունն ապահովելու համար: Միմյանց նվերներ էին տալիս, հատկապես մեծերը` փոքրերին: Տան դուռը երբեք չէր փակվում:
Կաղանդի կեսգիշերը գնում էին ջուր բերելու: Աղբյուրի մոտ լվացվում էին, կորկոտ ու լոբի էին գցում ջուրը, թրջում էին Կաղանդի հացը, անպայման ջուր էին տանում տուն: Ընդ որում` տուն էին գնում առանց հետ շրջվելու:
Տարեմուտի գիշերը երեխաների խմբերը պարելով շրջում էին փողոցներով եւ որեւէ մեկի տանը մոտենալիս սկսում էին երգել: Երգերի տեքստերը պարունակում էին բարեմաղթություններ, ընտանիքի անդամների գովք եւ տոնական ճաշատեսակների խնդրանք:
Նրանք գոտիներով երդիկից փոքր պարկեր էին իջեցնում, որոնց մեջ տան մամիկը դնում էր մրգեր, խմորեղեն, ընդեղեն, չամիչ եւ այլն: Երեխաները, ստանալով անուշեղեն, դրանց փոխարեն հայցում էին երկնային ուժերի բարեհաճությունը:
Իսկ աղջիկները Ամանորին ժապավենով իրար ամրացված կարմիր խնձորների փունջ էին ուղարկում իրենց փեսացուների տուն: Դա նշանակում էր, որ աղջիկը պատրաստ է այդ տղամարդու կինը դառնալ եւ նրա համար զավակներ ունենալ: Իսկ ի պատասխան աղջիկների փոխադարձ սիրո` տղաներն այդ խնձորի մեջ ոսկյա դրամներ էին մտցնում եւ ուղարկում հասցեատիրոջը:
Տարվա առաջին օրը` լուսաբացին, տանտիկինը դուրս էր գալիս եւ յուղ քսում տան պատի այն հատվածին, որտեղ պիտի դիպչեր արեւի առաջին շողը: Կամ կարմիր շոր էր փռում տան շեմի դիմաց, քանի որ տան շեմը համարվել է այն ջրբաժանը, որտեղ հանդիպում են բարի ու չար ուժերը: Մեղրով խաչ էին նկարում նաեւ գոմի պատին` ի նշան առատության: Ծերունիները տան դրսի պատին իրենց բնորոշող առարկաներ էին նկարում, հաճախ` ալյուրով:
Ջավախքում տանտիկինը հարսների հետ, տարեհացը ձեռքներին, դուրս էին գալիս եւ նայելով դեպի արեւելք` ասում էին. «Դովլա՛թ, սարն ես, ձորն ես, արի՛ տուն»: Ամանորի առաջին օրը նախ այցելում էին տոհմի մեծերին, ծնողներին, խնամիներին, կնքահորը, հարեւաններին, գյուղապետին, քահանային: Շնորհավորելու գնացողները երբեք դատարկաձեռն տուն չէին մտնում. առնվազն մի խնձոր էին ավելացնում սեղանի բարիքներին` բարեկեցության եւ երկարակեցության մաղթանքներով:
Ամանորյա սեղանը տարբերվում էր մերօրյա տոնական սեղանից: Ավանդական Նոր տարին պաս օր էր: Եւ որքան էլ առատ լիներ սեղանը, մսային կերակրատեսակները բացառվում էին: Նախապատվությունը տրվում էր հատիկեղենին` լոբի, ոսպ, չրեր, ընկույզ, քաղցրավենիք: Հատիկն առհասարակ բոլոր մշակույթներում խորհրդանշում է կյանքն ու պտղաբերությունը, մահն ու վերածնունդը: Հատկապես Լոռիում ամանորյա սեղանի զարդն էր լոբին` իր տարատեսակներով:
Լոբին իր պատյանով նման է ընտանիքի. հատիկը սաղմն է, էմբրիոնը` նորացվող կյանքի եւ հավերժության գաղափարը:
Նոր տարվա կարեւորագույն ուտեստն էր տարեհացը, որը եւս խորհրդանշական է: Տարեհացի մեջ դրվում էր «դովլաթը»` գուշակության դրամը: Տարեհացը զարդարում էին ամենատարբեր խորհրդանիշներով` հիմնականում տիեզերական, բաժանում էին 12 մասի: Ընտանիքի անդամներից ում բաժին ընկներ «դովլաթը», նրա համար էլ տարին համարվում էր հաջողակ: Հավատում էին, որ եթե տարեհացը կտրելուց դանակը դեմ առնի դրամին, շատ վատ բան է սպասվում եկող տարում:
Ամանորի տոնածիսական համակարգի մեջ կարեւորագույն տեղ են զբաղեցրել ասիլիկ-վասիլիկները կամ ուղղակի վասիլները, երբեմն` բասիլները: Սրանք մարդակերպ փոքրիկ գաթաներ էին (կարող էին ունենալ նաեւ առարկաների ու կենդանիների տեսք` եզների, քսակի, կովի պտուկների): Վասիլիկները թխվում էին թոնրում, եւ ըստ նրանց ուռչելու, փքվելու աստիճանի` որոշում էին, թե ինչ է լինելու հաջորդ տարում:
Այսօրվա մեր ընդհանուր պատկերացումներում Ձմեռ պապը շատ ընդհանրություններ ունի Սանտա Կլաուսի հետ: Իսկ հին հայերն ունեցել են իրենց Ձմեռ պապը` Մեծ պապուկը: Այդ ավանդույթը սկիզբ է առել IV դարում եւ կապվում է Սահակ Պարթեւի անվան հետ: Մեծ պապուկը, որպես կանոն, ներկայանում է գավազանով, քուրքով, ոչխարի մորթով: Միգուցե Մեծ պապուկից է ծագել նաեւ մեր ժամանակների «հերոս» Մեշոկ պապին:
Իսկ որոշ վկայություններով` Կաղանդ պապը առասպել չէ եւ ունի իր նախատիպը` մեծ սուրբ, հրաշագործ Սուրբ Նիկողայոս Հայրապետը, ով ծնվել է III դարում պատմական Լիկիա նահանգի Փաթարա քաղաքում: Նա հայտնի է որպես աղքատների, մանուկների, նավաստիների ու ճամփորդների բարեխոս սուրբ:
